نگاهی گذرا به شهرستان سراب
سراب
نگاهی گذرا به شهرستان سراب
شهرستان سراب با مساحت ۳۵۶۰کیلومترمربع درجنوب شرقی استان آذربایجان شرقی واقع گردیدهاست.این شهرستان ازشمال به شهرستانهای مشکین شهروهریس - ازشرق به استان اردبیل - ازجنوب به شهرستان میانه و ازغرب به شهرستان بستان آباد محدوداست. ارتفاع این شهرستان از سطح دریا ۱۶۵۰متر میباشد.مساحت شهرستان سراب ۶/۷درصدکل مساحت استان راتشکیل میدهدکه ازاین لحاظ دررده ششم قرار دارد.
جغرافیای طبیعی شهرستان سراب
آب و هوا: شهرستان سراب بواسطه قرارگرفتن ما بین دو رشته کوه بزقوش در جنوب و ارتفاعات سبلان درشمال دارای آب وهوایی سردوکوهستانی است که در تابستان معتدل ودرزمستانها دارای آب و هوای سرد میباشدویکی ازنقاط سردسیرکشور به شمارمی رود. تعداد روزهای یخبندان در سراب بطور متوسط۱۵۰ تا ۱۴۸روزدرسال میباشد.مقداربارندگی سالانه از ۲۵۰ میلیمتر در نقاط پست تا ۴۸۰ میلیمتر در ارتفاعات متغیر میباشد، محدوده شهرستان سراب به جزء درقسمتی کوچک ارمنتهی الیه شرق خود که آبخیز اصلی رودخانه آجی چای است، نزولات جوی جاری شده در سطح این شهرستان از طریق ۱۰ شاخه اصلی به سمت آجی چای سرازیروتوسط آن ازمنطقه خارج میشود.
ارتفاعات مهم: چهره عمومي اين شهرستان توسط رشته كوه سبلان در شمال و رشته كوه بزقوش در جنوب و پيوستن رشته كوه بزقوش توسط ارتفاعات ايلانجوق به سبلان در شرق شكل يافته اين عوارض باعث بسته شدن اين شهرستان از سه طرف شمال، شرق و جنوب گشته و منطقه را به صورت چاله و دشتي درآورده است كه به سمت غرب باز مي شود ارتفاعع مركز شهرستان از سطح دريا حدود 1650 متر مي باشد رشته كوه بزقوش با ارتفاع 3302 متر بلندترين نقطه دشت سراب را از شهرستان ميانه جدا مي سازد شيب تند آن به سوي ميانه و دامنه كشيده شده آن به دشت سراب است در شمال دشت سراب كوه سبلان با ارتفاع 4812 متر در بلندترين نقطه قد بركشيده و داراي شكل مخروطي است و به صورت رشته كوههاي متعددي كه از شرق به غرب كشيده شده در تمام سال پوشيده از برف و يخ است.
منابع آبی: مهمترین رودخانههای جاری درمنطقه عبارتنداز سوین - آغمیون - پسلر وتاجیارکه ازدامنههای سبلان سرچشمه میگیرندوازشمال به جنوب جریان مییابند و رودخانه وانق چای از کوههای بزقوش سرچشمه گرفته ودرجنوب سراب باپیوستن به سایر رودخانهها، آجی چای راتشکیل میدهدودرمنطقه مهربان رودخانه ارزنق به آنها ملحق میشود. رویهمرفته شهرستان سراب یکی ازمناطق نسبتاً پرآب استان به شمارمی رود وعلاوه برآبهای سطح الارضی تعداد ۱۳۵ حلقه چشمه وقنات نیزدرمنطقه وجوددارد.بایدمتذکرشدبه دلیل خشکسالی سالهای اخیر تعدادی از این چشمهها و قناتها خشک شدهاند. بالغ بر۱۸۰۰حلقه چاه عمیق ونیمه عمیق نیزدرسطح شهرستان وجود دارد.که درفصل برداشت آب (فصل زراعی) جمعا ۱۶۸میلیون مترمکعب آب ازمنابع زیرزمینی دراین شهرستان برای مصرف درامرکشاورزی برداشت میشودکه به لحاظ وقوع خشکسالی در برخی نقاط ارتفاع آبهای زیرزمینی حتی تا۲۰مترکاهش یافتهاست.
پوشش گیاهی: مساحت پوشش مرتع در سطح شهرستان بالغ بر 120 هزار هكتار بوده كه از كل مراتع 6/67 درصد رويشگاههاي كوهستاني و پرشيب و 8/5 درصد رويشگاههاي تپه ماهور و 6/20 درصد رويشگاههاي فلات و 6 درس رويشگاههاي دشتي را شامل مي شود از نظر مساحت 81120 هكتار كوهستاني، 6960 هكتار تپه ماهور، 24720 هكتار فلات و 7200 هكتار دشتي مي باشد. از نظر درجه مراتع سبلان با مساحت 62500 هكتار كه از آن 31250 هكتار درجه يك و مابقي درجه دو و سه مي باشد مراتع بزقوش 15000 هكتار عموماً درجه دو و سه مي باشد از مراتع روستايي با وسعت 42200 هكتارمقدار 25000 هكتار درجه دو و سه و مابقي چمنزار مي باشد مراتع خود شهر با وسعت 300 هكتار چمنزار و درجه يك مي باشد.
تقسیمات کشوری
براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای دوبخش (مرکزی ومهربان) ۹ دهستان و۴ نقطه شهری به نامهای سراب- مهربان- شربیان ودوزدوزان میباشد. تعدادآبادیهای دارای سکنه شهرستان ۱۲۸می باشد.
شهرستان سراب با دارا بودن 168 پارچه آبادي داراي سكنه يكي از معدود شهرستانهايي است كه جمعيت روستايي آن بيشتر از جمعيت شهري آن است لذا مناطق روستاي بيشتر از شهري است و همچنين منطقه عشايري شهرستان كه در فصل ييلاق عشاير از نقاط ديگر استان و كشور جهت گذراندن فصل چرا به اين منطقه عزيمت مي نمايند. از مساحت 7/344 كيلومتر مربعي شهرستان، شهرهاي سراب و مهربان به ترتيب به 8/3 كيلومتر مربع وسعت و مهربان با 3/1 كيلومتر مربع مناطق شهري شهرستان را شامل مي شوند. مناطق عشايري، وسعت مراتع سبلانه 62500 هكتار و وسعت مراتع بزقوش 15000 هكتار مي باشد كه عشاير در فصل ييلاق در اين مناطق ساكن مي شوند و حدود آن از آبريز حد شمالي مشكين شهر تا شمال حوزه استحفاظي سراب را شامل مي شود.
جمعیت
در آخرین سرشماري سال 1385، جميعيت شهرستان سراب در حدود ۱۳۲٬۰۹۴ نفر بوده است.
جغرافیای تاریخی شهرستان سراب
شهرستان سراب تاسال۱۳۲۴ازبخشهای تابعه اردبیل بوده امادراین سال به شهرستان درجه ۳و۷دهستان و۱۸۰آبادی تبدیل گردیدو بعدها دهستان بزقوش (شهرستان میانه)ازآن جداگشتهاست.سراب نامش درکتاب حدودالعام (سال۳۷۲هجری قمری)جغرافی دانان عرب به نامهای سرآو- سراره ازاین شهریادشدهاست.و بدلیل اینکه برسرراه ابریشم قرار داشت از قدیم الایام موردتوجه بودهاست. مردم سراب در سال۲۲ هجری بر ضد اعراب به مبارزه برخواسته و بعد از از فتح اعراب به اجبار به دین اسلام گرویدندبه قول ابن ندیم بابک خرم دین دوران نوجوانی خودرادرسراب گذرانیده، و ناصرخسرووقبادیانی نیزدر سفرنامه خودازسراب یاد کردهاست.
سراب درحمله مغول درسال۶۱۷هجری آسیب فراوان دید، قتل وغارت مغولان این شهررا ویران کردو جنگ شاه عباس و خلیل پاشادر صحرای سراب رخ دادهاست. درسال۱۰۳۴هجری قمری بیماری وبا جان گروه کثیری ازمردم سراب را گرفت. ودرسال ۱۲۰۵هجری قمری به دستورآقامحمدخان سراب راویران کردند.درسال ۱۲۴۲هجری قمری نیز فتحعلی شاه مدتی برای تدارک جنگ باروس درسراب به سربرد.
صادق خان شقاقی از روستای اسب فروشان(که در قلعه بیجند مستقر بود) شهرستان سراب پس از مرگ آقا محمد خان از برای فتح ایران برآمد تا قزوین را فتح کرد ولی در قزوین از فتحعلی شاه قاجار شکست خورد.
آثار تاریخی و دیدنی شهرستان سراب
سنگ نوشته اورارتی: در نزديكي روستاي قيرخ قيزلار در شمال شرق سراب واقع و به خط ميخي بر روي صخره اي به طول 5/4 متر و عرض 10/2 متر و ارتفاع 6/2 قرار گرفته است. اين سنگ نبشته به دوره اورارتو مربوط است. متاسفانه قسمتي از اين كتيبه از بين رفته و قابل خواندن نبست به همين دليل تاكنون متن آن ترجمه نشده است. در قسمت شمالي اين كتيبه قلعه اي است كه اين قلعه هم به اورارتوها مربوط است در سنگ نبشته نشتبان همانگونه كه در اسناد و شواهد آمده است صحبت اين است كه آرگشيتي 21 قلعه تسخير كرد و در يك روز بيش از 40 شهر را تصرف و بعد در محل قلعه هاي تسخير شده قلعه اي نو براي خود ساخته است به نظر باستان شناسان اين كتيبه به آرگشيتي مربوط است ولي متاسفانه محتواي كامل آن به دليل آسيب ديدگي فراوان معلوم نگرديده است.
سنگ افراشته هاي قيرخ قيزلار: تقريبان 200 متر پائين تر از سنگ نوشته نشتبان در طرفين رودخانه سنگ افراشته هايي است كه به قيرخ قيزلار يا چهلدختر معروف است اهالي اعتقاد بر اين دارند كه اين سنگ افراشتهها چهل انسان بوده اند كه بر اثر انحراف از حقيقت و راه خدا به غضب الهي دچار و مبدل به سنگ شده اند در حالي كه تعداد سنگها بيش از چهل است و تا 120 سنگ شمارش ده است. بعضي از سنگ افراشته ها همانگونه كه گذاشته اند سالم و صاف مانده ولي برخي شكسته يا كج شده و يا از بين رفته اند. در شرح اين سنگ افراشته ها گفته شده: سبلان در طول تاريخ حتي از زماني كه دين بودائي در ايران و كشورهاي ديگر رواج پيدا كرده همچنانكه از نظر سوق الجيشي مورد استفاده قرار گرفت بزرگترين آتشكده ها و بزرگترين معبدها در اطراف سبلان برپا شده است. در مورد سنگ افراشته هاي قيرخ قيزلار چند نظر مطرح شده است: اول اينكه گفته اند: در گذشته هر سرداري كه در جنگ غالب مي آمد از اين سنگها مي افراشت. نظر دوم اين است كه هر سرداري يك سردار از دشمن را مي كشت يكي از اين سنگها را مي افراشت ولي همچنانكه گفه شد ساوالان از نظر سوق الجيشي مهم بود و مورد استفاده ايرانيان قرار گرفته و بزرگترين آتشكده و معبدها در آنجا بر پا شده و نظر اصلي اينست كه محل اين سنگ افراشته ها معبد بزرگي بود در معبدها معمولاً انسانها را قرباني مي كردند تا عظمت معبد را بنمابانند براي هر قرباني يك سنگ مي افراشتند اين نظر و يان عمل تا استقرار كامل دين اسلام در اين كشور برقرار بود.
سنگ نوشته رازلیق: رازليق تابع شهرستان سراب است و از شمال به كوه سبلان محدود مي شود در اين محل در بستر رودخانه پسلر سنگ نوشته اي وجود دارد كه به سنگ نبشته رازليق معروف است براي رسيدن به پاي كتيبه ابتدا بايد به رازليق رفت از رازليق بايد راهي روستايه ديزهج سفيا شد سنگ نشوته در كنار اين روستا (ضلع شمال غربي) در كوه زاغالان بر روي صخره اي مرتفع وقاع شده است. كتبيه رازليق 110 سانتي مر طول و 82 سانتي متر عرض دارد و در 16 سطر به فرمان شاه اورارتويي آرگشيتي دوم پسر روسا نقل شده است.
مسجد جامع سراب: سراب مانند ديگر شهرهاي آذربايجان داراي مسجد جامع تاريخي است كه تاريخ بناي آن به قرن نهم هجري مي رسد اما اخيراً در حفاريهاي به عمل آمده كه جهت تعميرات انجام مي گرفت معلوم گرديد كه مسجد فعلي بر روي يك مسجد بسيار قديمي احداث گرديده كه آثار آن ديده مي شود. اين مسجد بدون مناره و گلدسته بوده از نظر ساختماني عبارت است از يك شبستان بزرگ، يك حياط كوچك، يك منبر و سه محراب . 36 ستون اصلي و 29 ستون كاذب و نيم ستون كه طاقهاي جناقي و گنبدهاي مدور مسجد بر آنها نهاده شده است. درب ورودي شرقي داراي كتيبه اي مرمرين بوده است كه با خط نسخ متداول دوره گوركانيان و تركمانان آق قويونلو معاصر سلطنت ابوالنصر اوزون حسن آق قويونلو بوده و تاريخ آن به سال 875 هجري قمري ثبت شده است. اين كتيبه به همراه يك كتيبه ديگر كه در حفاريها و خاكبرداري داخل مسجد در جريان مرمت و بازسازي مسجد پيدا شده بود فعلاً در سازمان ميراث فرهنگي استان نگهداري مي شود.
تپه باستانی قلعه جوق: اين تپه در 5/2 كيلومتري شمال سراب در كنار جاده رازليق به سراب واقع است با توجه به وجود سنگ نبشته رازليق رد 10 كيلومتري اين تپه است اهميت تاريخي اين تپه و ارزش نظامي آن در دوران اورارتويي مشخص مي شود.
چهارطاق ساسانی آغمیون: اين تپه در 5/2 كيلومتري شمال سراب در كنار جاده رازليق به سراب واقع است با توجه به وجود سنگ نبشته رازليق رد 10 كيلومتري اين تپه است اهميت تاريخي اين تپه و ارزش نظامي آن در دوران اورارتويي مشخص مي شود.
مقبره مغولي اسفستان: در 6 کیلومتری شرق سراب واقع است. منسوب به دوره مغول است بنايي آجري و شامل چند اتاقن و يك راهرو است نصف سر در آن ريخته از طاق نماي درگاهي به طور پراكنده باقي مانده كه تزئيناتي به صورت مقرنس كاري از آجر لعابي داشته است. تمامي حاشيه سر در و طاق نماها، قسمتي از مقرنس كاري و كاشيكاري و تركيب كاشي و گچ و آجر را نشان مي دهد.
اقتصاد
اقتصاد منطقه با توجه به موقعيت اقليمي و جغرافيايي حول محور كشاروزي و دامداري مي باشد به جهت داشتن آب و خاك مناسب و نيروي انساني كافي اغلب اهالي منطقه در اين بخش فعاليت دارند با توجه به اينكه اكثر مردم شهرتان در روستاها سكونت دارند لذا فعاليتهاي كشاورزي و دامداري به عنوان شغل اصلي در منطقه مطرح بوده و هست از لحاظ دارا بودن صنعت شهرستان سراب از نقاط محروم استان و كشور مي باشد به طوري كه تنها يك واحد كارخانه نساجي در شهرستان و تعداد انگشت شمار صنايع كوچك و متوسط در شهرستان فعاليت مي نمايند. آمار بيكاران بويژه بي كاران فصلي در شهرستان نشان مي دهد كه صنعت در منطقه كاملاً ضروري بوده و نياز مي باشد به علل متفاوت از دوران پيش از انقلاب و حتي بعد از انقلاب توجهي به صنعت منطقه صورت نگرفته است حتي در ايجاد صنايع تبديلي با عنايت به انيكه شهرستان سراب در توليد بعضي از محصولات مانند سيب زميني، شير، حبوبات و غيره از جايگاه ويژه اي برخوردار مي باشد. همچنين در بخش معدن تاكنون هيچ اقدام عملي صورت نگرفته است و تنها در يك مورد معدن نفلين سيانيت در اين اواخر مطالعات انجام يافته است و روي اين معدن در حال حاضر كار مي شود خاصه اينكه اقتصاد شهرستان متكي به كشاورزي و دامداري مي باشد.
کشاورزی، صنعت و معدن
این شهرستان با زمین هموار و حاصلخیز از نظر کشاورزی مستعد میباشد. کشت محصولات کشاورزی زیر از عمومیت بیشتری برخوردار است. گندم، سیب زمینی، سبزیجات، حبوبات و باغهای سیب، گلابی، گردو و زردآلو از شهرت خاصی برخوردار است.